CHÂU ÂU, MỘT MÙA THU TRONG VÒNG XOÁY BẤT ỔN

Lời BBT: Mùa thu năm 2026, châu Âu chứng kiến những biến động sâu sắc khi làn sóng biểu tình, bất ổn chính trị và những khó khăn kinh tế - xã hội lan rộng tại nhiều quốc gia. Đằng sau những cuộc xuống đường là hàng loạt mâu thuẫn tích tụ trong mô hình phát triển, chính sách an sinh và cấu trúc quyền lực. Những bất ổn này không chỉ đặt châu Âu trước những thách thức về ổn định và phát triển, mà còn làm dấy lên câu hỏi về tương lai của lục địa trong một trật tự thế giới đang chuyển dịch.

Mùa Thu của những đám cháy

Tối ngày 17/10/2026, thủ đô Paris và nhiều thành phố lớn tại Pháp đã chứng kiến làn sóng biểu tình bạo loạn đốt phá, hôi của nghiêm trọng. Tại thành phố Limoges, tòa thị chính 143 năm tuổi Limoges, một di tích lịch sử, chìm trong biển lửa. Các báo cáo cho biết số người bị bắt giữ trong các cuộc bạo lực trên toàn quốc lên tới hơn 1.800 đến gần 2.400 người (tính tổng trong các ngày cao điểm hoặc riêng ngày đầu đã rất lớn, ví dụ riêng tại Paris đã bắt giữ hơn 800 người hơn 1.200 người bị bắt, hàng trăm cửa hàng bị phá hoại nặng và hơn 150 cảnh sát, lính cứu hỏa bị thương.

Cũng trong thời gian đó, đụng độ giữa người biểu tình và cảnh sát cũng nổ ra ở một loạt thủ đô và thành phố lớn các nước châu Âu khác như Milan và Turin của Italy, Brussels của Bỉ, Puerta del Sol của Tây Ban Nha, Porto và Lisbon của Bồ Đào Nha...

Trên bản đồ tin tức những ngày này, có thể thấy châu Âu như một chuỗi những đốm lửa. Nhưng đó không phải một phong trào thống nhất, mà gồm nhiều cơn giận mang màu sắc quốc gia cùng bén từ một mồi lửa mang tên chung là chi phí sinh hoạt vượt sức chịu đựng đối với đa số các tầng lớp trung lưu và lớp trẻ châu Âu.

Không chỉ vậy, bất ổn lầ này còn lan vào nghị trường: Tây Ban Nha đã phải giải tán quốc hội, còn đảng cực hữu AfD bỏ xa khối CDU/CSU của Thủ tướng Đức tại bầu cử địa phương và thăm dò trên phạm vi toàn quốc. Bên phía Đông, cuộc chiến ở Ukraine sắp bước vào mùa đông thứ năm, kèm theo làn sóng phá hoại “vùng xám” ngày càng liều lĩnh.

Như những gì đã diễn ra ở châu Âu trong hơn 1 tháng qua, ít nhất có 11 nước châu Âu đã chứng kiến biểu tình lớn trong đó Pháp là tâm điểm và cũng là nghiêm trọng nhất, với ngòi nổ chính là giá nhiên liệu tăng cao, hạ tầng giáo dục bị cắt giảm và gói thắt lưng buộc bụng 54 tỷ euro quá sức chịu đựng của người dân trong bối cảnh giá cả leo thang phi mã.

Ba lớp bất ổn chồng lên nhau

Nhìn kỹ, bức tranh bất ổn ở châu Âu hiện nay có ít nhất ba lớp như sau: Lớp thứ nhất là đường phố, chủ yếu ở Tây và Nam Âu, do học sinh, sinh viên khởi xướng rồi lan sang tài xế xe tải, nông dân, ngư dân. Ở Pháp, khởi đầu chỉ là cuộc đình công của giáo viên trường Créteil ngày 18/9; phong trào “Áo vàng” hồi sinh trên mạng xã hội đã tiếp sức cho ngày xuống đường 17/10.

Lớp thứ hai là thể chế. Trung tâm chính trị mỏng dần ngay tại các nền kinh tế đầu tàu. Ngày 6/10, nghị viện bang Saxony-Anhalt bầu một người của AfD làm chủ tịch bằng số phiếu vượt số ghế của đảng này, vết nứt rõ rệt trên “bức tường lửa” của Đức. Ở Pháp, tỷ lệ ủng hộ Tổng thống Macron chỉ còn 25% (Ifop thăm dò giữa tháng 10).

Lớp thứ ba là chuyển giao quyền lực, điểm dễ bị bỏ qua. Tháng 4/2026, ông Péter Magyar chấm dứt 16 năm cầm quyền của ông Orbán tại Hungary; cựu Tổng thống Rumen Radev thắng áp đảo ở Bulgaria. Tại Anh, ông Starmer từ chức ngày 22/6, ông Andy Burnham lên thay ngày 20/7 và đưa Công đảng vượt lại Reform UK. Điểm chung là cử tri các nước đã trừng phạt người đương nhiệm, bất kể tả hay hữu.

Nguyên nhân trực tiếp: Bốn mồi lửa cùng bén một lúc

Thứ nhất, cú sốc năng lượng thứ hai trong vòng bốn năm. Cuộc chiến Mỹ – Israel với Iran từ ngày đầu năm 2026 khiến eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển khoảng 20% dầu mỏ và LNG thế giới, bị đóng dẫn đến giá dầu khí tăng vọt. Đến cuối tháng 10/2026, giá dầu vẫn neo quanh 110 USD/thùng. Lạm phát khu vực đồng euro tăng vọt lên 3,8% trong tháng 9, riêng giá năng lượng tăng 18,8% so với cùng kỳ. Vấn đề trở nên tệ hại hơn khi không chỉ giá tăng cao, mà còn có thứ có tiền cũng không có để mua. Tại Pháp, cứ mười trạm xăng thì một trạm thiếu ít nhất một loại nhiên liệu.

Thứ hai, gọng kìm tiền tệ thắt chặt kép. Để chặn lạm phát, Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) tăng lãi suất vào tháng 6 và tháng 9 vừa qua, đưa lãi suất tiền gửi lên 2,50%. Cùng lúc, các chính phủ đang nợ nần buộc phải siết chi. Pháp dự kiến thâm hụt 5,4% GDP năm 2026, chi phí vay chạm mức cao nhất 24 năm qua, nên dự thảo ngân sách 2027 cắt giảm và tăng thu khoảng 54 tỷ euro, đóng băng lương công chức. Người dân vừa trả giá xăng cao hơn, vừa nhận ít dịch vụ công hơn.

Thứ ba, bài toán “súng hay bơ”. Dưới áp lực từ NATO và Washington, hầu hết các nước phải chấp nhận nâng tỷ lệ ngân sách dành cho quốc phòng. Pháp nâng ngân sách quốc phòng 2027 từ khoảng 64 lên 71,2 tỷ USD trong khi đóng băng lương khu vực công. Đức tái lập “nghĩa vụ quân sự kiểu mới”, dẫn đến bãi khóa ở hàng trăm thành phố. Sinh viên Ý xuống đường với yêu cầu Chính phủ cần chi nhiều hơn cho trường học, ít hơn cho vũ khí.

Thứ tư, những “giọt nước tràn ly” mang tính biểu tượng. Ở Tây Ban Nha là cụ bà Maricarmen 87 tuổi bị cưỡng chế khỏi nhà ngày 23/9 rồi qua đời hai tuần sau; ở Pháp là những học sinh bị thương nặng vì đạn cao su, lựu đạn choáng và hơn 6.700 trẻ vị thành niên bị bắt. Lan nhanh trên mạng xã hội, những hình ảnh ấy biến bất mãn kinh tế lâu nay thành phẫn nộ xã hội.

Nguyên nhân sâu xa: Những vết nứt cấu trúc tích tụ cả một thập niên

Nếu giá dầu tăng gần đây là que diêm, thì đống củi lại đã được chất đầy từ lâu, với năm vết nứt cấu trúc như sau:

Một là mô hình tăng trưởng cạn động lực. Châu Âu mất khí đốt giá rẻ từ Nga sau năm 2022, trong khi nền sản xuất công nghiệp bị kẹp giữa hàng hóa Trung Quốc và thuế quan Mỹ. Ủy ban châu Âu và IMF chỉ còn dự báo khu vực đồng euro tăng trưởng quanh 1% năm 2026 – không đủ để vừa trả nợ, vừa tái vũ trang, vừa nuôi nhà nước phúc lợi.

Hai là không gian tài khóa gần như cạn kiệt. Nợ công của Pháp đạt 119% GDP vào quý II/2026, cao nhất kể từ năm 1946, và dự kiến lên 121,7% năm 2027, gấp đôi ngưỡng 60% của EU. Khi không còn “đệm” ngân sách, mọi cú sốc bên ngoài truyền thẳng vào ví người dân thay vì được nhà nước hấp thụ như giai đoạn 2020–2022.

Ba là khế ước giữa các thế hệ đang rạn vỡ. Từ năm 2017, giá nhà và tiền thuê nhà ở Bồ Đào Nha đã tăng gần gấp đôi, còn ngân sách đại học tính trên mỗi sinh viên ở Pháp giảm 20% sau khi trừ lạm phát (theo nhà kinh tế Lucas Chancel). Không phải ngẫu nhiên mà học sinh, sinh viên dẫn dắt làn sóng bạo loạn hiện nay, bởi thế hệ này nay không còn tin mình sẽ được sống khá hơn thế hệ cha ông mình.

Bốn là trung tâm chính trị tan rã. Các đảng truyền thống mất cử tri vào tay lực lượng mới ở cả hai cánh. Nghị viện phân mảnh sinh ra chính phủ thiểu số; chính phủ thiểu số không thông qua nổi ngân sách hay cải cách; bế tắc lại đẩy cử tri rời xa trung tâm. Từ khi Quốc hội bị giải tán tháng 6/2024, Pháp đã qua bốn đời thủ tướng, hai chính phủ đổ vì ngân sách.

Năm là trật tự an ninh xuyên Đại Tây Dương lung lay. Chiến lược An ninh Quốc gia Mỹ công bố tháng 12/2025 cho rằng châu Âu đứng trước nguy cơ bị “xóa bỏ về văn minh” và cam kết hỗ trợ các đảng “yêu nước” trên lục địa. Bên phía Đông, Nga đẩy mạnh chiến tranh hỗn hợp, như vụ thiết bị bay gắn chất nổ ở sân bay Leipzig tháng 8 mà Berlin quy cho Moskva. Châu Âu buộc phải tự lo an ninh với tốc độ và chi phí khó gánh.

Nhập cư và bản sắc vấn đề gây tranh cãi lớn lâu nay: Thủ tướng Ý Meloni cho biết gần một nửa số người bị bắt sau bạo loạn Milan có gốc nhập cư. Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk gắn bạo loạn với nhập cư. Ngược lại, tờ The Economist cho rằng biểu tình chủ yếu phản đối về giá sinh hoạt và dịch vụ công, với đa số người tham gia là công dân bản xứ.

Các chính phủ bị kẹp giữa thị trường trái phiếu và đường phố

Các chính phủ đang dùng cùng lúc ba bộ công cụ: Siết trật tự, nhượng bộ có mục tiêu và tái khởi động chính trị, nhưng cả ba đều có hạn chế bởi ngân sách đã gần cạn kiệt và vốn tín nhiệm thấp.

Thứ nhất là biện pháp trấn áp: Pháp huy động khoảng 70.000 cảnh sát ngày 24/10; ngày 28/10, Thượng viện thông qua dự luật “Kẻ bạo loạn phải trả tiền”. Ý ban hành “sắc lệnh an ninh” phạt tù 2–5 năm với hành vi bạo loạn. Bồ Đào Nha giải tỏa các trại biểu tình và tuyên bố không nhượng bộ đường phố.

Thứ hai là van xả áp có mục tiêu. Pháp xả 10 triệu thùng diesel dự trữ chiến lược, bán theo giá vốn, kỳ vọng hạ giá tới 18 cent/lít. Paris còn gia hạn trợ giá nhiên liệu cho nông, ngư nghiệp và xây dựng, cam kết 64 tỷ euro cho giáo dục năm 2027. Nhưng như Chủ tịch ECB Christine Lagarde cảnh báo trợ cấp năng lượng thiếu tính tạm thời, có mục tiêu sẽ kéo dài lạm phát; còn công đoàn Pháp vẫn coi các đề xuất Chính phủ đưa ra là chưa đủ.

Thứ ba là tái khởi động chính trị. Thủ tướng Pedro Sánchez ở Tây Ban Nhà biến thất bại về luật nhà ở thành cuộc trưng cầu qua bầu cử sớm. Thủ tướng Merz bác bỏ khả năng từ chức, dù chỉ khoảng 10% cử tri hài lòng với liên minh cầm quyền.

Ở cấp EU, thượng đỉnh hôm 15–16/10 kéo dài hơn 12 giờ mới ra được kết luận yêu cầu Ủy ban châu Âu đề xuất thêm biện pháp ngắn hạn kìm giá năng lượng và hẹn chốt ngân sách 2028–2034 trước cuối năm. Đan Mạch, Ý, Ba Lan còn thúc đẩy siết di cư, khiến Madrid và Paris bị “cô lập”.

Bài toán khó nhất lúc này nằm ở Paris: Nhượng bộ tài khóa lớn thì bị thị trường trái phiếu trừng phạt, cắt giảm thêm thì lại như đổ dầu vào lửa. Đó cũng là “thế lưỡng nan” của nhiều thủ đô khác ở châu Âu lúc này.

Triển vọng ngắn hạn đến giữa 2027: Sáu tháng của những phép thử

Bất ổn trong mùa Thu này ở châu Âu rất khó sớm lắng xuống được vì các mồi lửa chưa được tháo ngòi. Trước mắt, có thể dự kiến ba kịch bản như sau:

Kịch bản đầu tiên là “âm ỉ kéo dài”: Biểu tình thưa dần khi vào châu Âu vào Đông, nhưng rất dễ bùng phát trở lại theo từng đợt; người dân tiếp tục sử dụng lá phiếu nhằm “trừng phạt” những người đương nhiệm liên quan, điều nhiều khả năng đem lại lợi thế cho cánh hữu ở Tây Ban Nha và Pháp.

Kịch bản tốt là “hạ nhiệt”: Eo Hormuz mở lại sẽ kéo giá năng lượng và lạm phát xuống; cộng thêm một lệnh ngừng bắn thực chất ở Ukraine, áp lực ngân sách và tâm lý xã hội sẽ giảm rõ rệt.

Kịch bản xấu nhất là “dây chuyền”, trong đó Chính phủ Pháp có thể sụp đổ, chi phí vay tăng vọt và lan sang các nước nợ cao; chiến sự vùng Vịnh leo thang đẩy giá dầu lên mặt bằng mới; và không loại trừ một vụ tấn công hỗn hợp gây thương vong lớn trên lãnh thổ EU.

Nghịch lý lớn nhất ở đây là biến số then chốt là giá năng lượng lại nằm ngoài tầm tay châu Âu. Bởi chìa khóa ổn định của lục địa đang nằm chủ yếu ở Washington, Tehran và các nhà trung gian.

Triển vọng đến 2030: Ba con đường cho châu Âu

Về dài hạn, câu hỏi không phải châu Âu có “sụp đổ” hay không, khi Hungary gần đây và Serbia mới đây vừa cho thấy thể chế ở đây vẫn cho phép chuyển giao quyền lực trong hòa bình được, mà là lục địa sẽ được tái định hình theo hướng nào. Có 3 con đường được dự kiến như sau:

Thứ nhất, một châu Âu của các quốc gia chủ quyền: Các lực lượng cánh hữu dân tộc chủ nghĩa có thể cầm quyền ở nhiều thủ đô lớn, từ Madrid đến Paris; EU khi đó nghiêng về hợp tác liên chính phủ, siết chặt di cư, giãn các mục tiêu khí hậu và gần Washington thời Trump hơn. Người ủng hộ coi đó là điều chỉnh dân chủ theo nguyện vọng cử tri; người phản đối lo cho pháp quyền, tự do báo chí và sự gắn kết của khối.

Thứ hai, tái thiết trung tâm: Burnham ở Anh, Magyar ở Hungary hay Liên danh Sinh viên ở Serbia cho thấy cử tri không nhất thiết tìm đến các cực nếu có lựa chọn mới, trong sạch và nói thẳng về giá cả, nhà ở. Đi kèm là đầu tư chung của EU cho quốc phòng, lưới điện và năng lượng sạch, lối ra dài hạn khỏi cú sốc giá.

Thứ ba, phân mảnh trì trệ: Không phái nào đủ đa số, ngân sách bế tắc thường trực, tăng trưởng thấp kéo dài. Châu Âu khi đó rất có thể sẽ trượt từ vị thế chủ thể sang đối tượng của cạnh tranh Mỹ – Trung – Nga.

Thực tế, nhiều khả năng một lối thoát thực tế sẽ là sự pha trộn của cả ba, tùy từng nước, và phụ thuộc bốn biến số: Tốc độ thoát phụ thuộc năng lượng nhập khẩu; khả năng chi cho quốc phòng mà không phá vỡ nhà nước phúc lợi; cách chiến tranh Ukraine kết thúc; và quan hệ xuyên Đại Tây Dương hậu Trump.

Có thể nói, bất ổn ở châu Âu mùa Thu 2026 là một cú sốc có nguồn gốc từ bên ngoài rơi đúng vào những điểm yếu bên trong đúng thời điểm giá năng lượng tăng vọt, ngân sách cạn kiệt và một nền chính trị phân mảnh không đủ sức đưa ra lời đáp. Câu hỏi lớn hơn là liệu mô hình châu Âu thịnh vượng, an sinh và an ninh dựa vào ô bảo trợ của Mỹ, có còn đứng vững khi cả ba trụ cột này cùng đang rung lắc dữ dội?

Với các đối tác như Việt Nam, một châu Âu bận rộn nhiều hơn với các vấn đề nội bộ bên trong sẽ hướng nội và thiên về phòng vệ thương mại hơn, như chính thượng đỉnh tháng 10 vừa qua đã yêu cầu củng cố công cụ chống “mất cân bằng toàn cầu”. Song, nhu cầu đa dạng hóa chuỗi cung ứng vẫn mở dư địa cho những đối tác có khuôn khổ ổn định như EVFTA mà Việt Nam đang có với EU. Và đó là điều bất luận sự bất ổn ở châu Âu hiện nay diễn biến tiếp ra sao, các đối tác Việt Nam vẫn cần nỗ lực tận dụng hết sức những khả năng mà Hiệp định này đem lại.

Ngô Tiến Long, UVBCH Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam

Nguồn tham khảo chính

Lượt xem: 4

CHÂU ÂU, MỘT MÙA THU TRONG VÒNG XOÁY BẤT ỔN

CHÂU ÂU, MỘT MÙA THU TRONG VÒNG XOÁY BẤT ỔN

ĐỐI NGOẠI VIỆT NAM TUẦN QUA: TỪ MỞ RỘNG QUAN HỆ ĐẾN NÂNG CAO HIỆU QUẢ HỢP TÁC

TRƯỚC THỀM COP31: TỪ CAM KẾT KHÍ HẬU ĐẾN TRÁCH NHIỆM THỰC THI

Đại sứ Vũ Quang Minh góp ý hoàn thiện chính sách phát triển ngành dầu khí Việt Nam

AN NINH TRONG THẾ GIỚI BIẾN ĐỘNG: VÌ SAO ĐẦU TƯ CHO PHÁT TRIỂN CŨNG LÀ ĐẦU TƯ CHO PHÒNG NGỪA KHỦNG HOẢNG?

Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam triển khai Nghị quyết Đại hội VII: Đổi mới mạnh mẽ, nâng cao hiệu quả đối ngoại nhân dân