Ô NHIỄM KHÔNG KHÍ HÀ NỘI: TỪ KIỂM SOÁT NGUỒN THẢI ĐẾN ĐỔI MỚI QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG

1. Ô nhiễm không khí – thách thức đối với chất lượng phát triển Thủ đô

Hà Nội đang trong quá trình phát triển đô thị mạnh mẽ, với sự mở rộng của hệ thống giao thông, hạ tầng xây dựng, các hoạt động sản xuất, kinh doanh và dịch vụ. Quá trình này tạo ra động lực phát triển kinh tế, đồng thời làm gia tăng áp lực đối với môi trường sống.

Trong số những thách thức môi trường hiện nay, ô nhiễm không khí, đặc biệt là bụi mịn PM2.5, là vấn đề cần được quan tâm bởi những tác động trực tiếp và lâu dài đối với sức khỏe cộng đồng.

PM2.5 là các hạt bụi có đường kính khí động học không quá 2,5 micromet, có khả năng xâm nhập sâu vào hệ hô hấp. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), phơi nhiễm với ô nhiễm không khí có liên quan đến sự gia tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh lý, trong đó có bệnh tim mạch, đột quỵ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và ung thư phổi.

Hướng dẫn chất lượng không khí toàn cầu năm 2021 của WHO khuyến nghị nồng độ PM2.5 trung bình năm không vượt quá 5 µg/m³ và mức trung bình 24 giờ là 15 µg/m³, được đánh giá theo phương pháp thống kê quy định trong hướng dẫn.

Cần lưu ý, đây là các mức khuyến nghị dựa trên bằng chứng khoa học về sức khỏe, không phải quy chuẩn pháp lý bắt buộc áp dụng tại Việt Nam.

Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, các dữ liệu lịch sử tại Hà Nội cho thấy nồng độ PM2.5 có sự khác biệt theo địa điểm và biến động theo mùa, với xu hướng cao hơn trong những tháng mùa đông.

Đặc điểm này cho thấy ô nhiễm không khí không chỉ là hiện tượng nhất thời tại một số thời điểm, mà còn là vấn đề cần được quản lý liên tục, dựa trên hệ thống quan trắc và đánh giá dài hạn.

Đối với một đô thị lớn như Hà Nội, chất lượng không khí không đơn thuần là một chỉ tiêu môi trường. Nó còn liên quan đến chất lượng sống, sức khỏe người lao động, chi phí chăm sóc y tế và khả năng phát triển bền vững.

Một thành phố hiện đại không chỉ được đánh giá bằng tốc độ tăng trưởng hay quy mô hạ tầng, mà còn phải được đánh giá bằng mức độ an toàn và chất lượng môi trường sống của người dân.

2. Nhận diện đúng nguồn ô nhiễm – điều kiện tiên quyết để lựa chọn giải pháp

Trong nhận thức phổ biến, giao thông thường được xem là nguyên nhân chủ yếu gây ô nhiễm không khí tại Hà Nội. Tuy nhiên, các kết quả nghiên cứu cho thấy nguồn gốc của bụi mịn PM2.5 phức tạp hơn nhiều.

Một nghiên cứu được Ngân hàng Thế giới công bố, sử dụng mô hình GAINS để phân tích nguồn đóng góp vào ô nhiễm PM2.5 tại Hà Nội và khu vực liên quan, cho thấy chỉ khoảng một phần ba lượng PM2.5 trong không khí Hà Nội có nguồn gốc từ các nguồn phát thải tại chỗ.

Phần còn lại chịu ảnh hưởng từ khu vực Hà Nội mở rộng và Đồng bằng sông Hồng, các địa phương khác, cũng như một số nguồn ngoài lãnh thổ và nguồn tự nhiên.

Khi tính đến phát thải bụi sơ cấp và các chất tiền chất hình thành bụi thứ cấp, nghiên cứu ước tính mức đóng góp của một số nhóm nguồn như sau:

• Hoạt động công nghiệp, bao gồm các cơ sở công nghiệp lớn, nhà máy điện và làng nghề: gần 35%.

• Giao thông vận tải: khoảng 25%.

• Phát thải amoniac từ hoạt động chăn nuôi và sử dụng phân bón: khoảng 20%.

• Khu vực dân sinh, chủ yếu liên quan đến sử dụng nhiên liệu sinh khối: khoảng 10%.

• Đốt phụ phẩm nông nghiệp ngoài trời: khoảng 7%.

Phần còn lại liên quan đến những nguồn khác, trong đó có hoạt động đốt chất thải rắn sinh hoạt ngoài trời.

Cần nhấn mạnh rằng các tỷ lệ trên là kết quả mô hình hóa trong phạm vi và thời kỳ nghiên cứu, không phải cơ cấu nguồn ô nhiễm đã được xác nhận riêng cho năm 2026.

Các tỷ lệ này cũng không nên được đồng nhất với kết quả phân tích thành phần hóa học của bụi thu được tại một trạm quan trắc cụ thể, bởi phương pháp và phạm vi đánh giá có sự khác biệt.

Dù vậy, nghiên cứu đưa ra hai nhận định quan trọng.

Thứ nhất, ô nhiễm không khí Hà Nội chịu tác động đồng thời của nhiều nhóm nguồn phát thải, không thể quy toàn bộ trách nhiệm cho giao thông.

Thứ hai, một phần đáng kể ô nhiễm có nguồn gốc ngoài địa giới thành phố, đòi hỏi cơ chế kiểm soát và phối hợp ở phạm vi rộng hơn.

Bên cạnh bụi được phát thải trực tiếp, một phần PM2.5 còn hình thành trong khí quyển thông qua các phản ứng hóa học giữa những chất khí tiền chất.

Vì vậy, kiểm soát bụi mịn phải bao gồm cả việc giảm phát thải trực tiếp và kiểm soát các chất khí góp phần hình thành bụi thứ cấp.

Điều kiện khí tượng, đặc biệt trong những thời kỳ không thuận lợi cho sự khuếch tán chất ô nhiễm, có thể làm gia tăng nồng độ ô nhiễm gần mặt đất.

Những kết quả nghiên cứu trên cho thấy: muốn lựa chọn giải pháp hiệu quả, trước hết phải nhận diện đúng nguồn phát thải, mức độ đóng góp và phạm vi tác động của từng nhóm nguồn.

Nếu thiếu cơ sở khoa học này, nguồn lực đầu tư có nguy cơ bị phân tán, trong khi những nguyên nhân quan trọng chưa được xử lý tương xứng.

3. Chính sách đã có – thách thức nằm ở hiệu quả thực thi

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống chính sách về bảo vệ môi trường và quản lý chất lượng không khí.

Một dấu mốc quan trọng là Quyết định số 2530/QĐ-TTg ngày 19/11/2025 của Thủ tướng Chính phủ, phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Theo quyết định này, mục tiêu đối với Hà Nội đến năm 2030 là nồng độ PM2.5 trung bình năm đạt dưới 40 µg/m³, giảm 20% so với mức trung bình năm 2024, tại các điểm đo của các trạm quan trắc chất lượng môi trường không khí quốc gia.

Đồng thời, tỷ lệ số ngày trong năm có chỉ số chất lượng không khí Việt Nam (VN_AQI) ở mức tốt và trung bình phải đạt tối thiểu 80%.

Đối với các địa phương xung quanh Hà Nội được xác định trong kế hoạch, mục tiêu là giảm tối thiểu 10% nồng độ PM2.5 trung bình năm vào năm 2030 so với mức trung bình năm 2024.

Những mục tiêu này thể hiện cách tiếp cận quản lý theo kết quả môi trường, đồng thời khẳng định yêu cầu phối hợp giữa Hà Nội và các địa phương liên quan.

Trên thực tế, Hà Nội đã triển khai nhiều nhóm giải pháp, bao gồm hoàn thiện thể chế, kiểm soát nguồn phát thải, xây dựng lộ trình vùng phát thải thấp, tăng cường vệ sinh môi trường, quan trắc, dự báo và công khai thông tin chất lượng không khí.

Tuy nhiên, việc ban hành chính sách và triển khai hoạt động mới chỉ là những bước quan trọng trong quá trình thực hiện mục tiêu.

Vấn đề quyết định là các biện pháp ấy có tạo ra mức giảm phát thải và cải thiện chất lượng không khí đủ lớn, ổn định và có thể kiểm chứng hay không.

Từ góc độ nghiên cứu chính sách, có ba yêu cầu cần được đặc biệt quan tâm.

Một là, bảo đảm sự đồng bộ giữa các ngành, lĩnh vực.

Các nguồn phát thải liên quan đến giao thông, công nghiệp, xây dựng, nông nghiệp và sinh hoạt. Nếu từng lĩnh vực triển khai riêng lẻ, thiếu cơ chế phối hợp và chia sẻ dữ liệu, hiệu quả tổng thể có thể bị hạn chế.

Hai là, gắn trách nhiệm thực thi với kết quả giảm ô nhiễm.

Số cuộc kiểm tra, số cơ sở được giám sát hay số phương tiện được chuyển đổi là những chỉ tiêu cần thiết để theo dõi tiến độ. Tuy nhiên, chúng chưa phản ánh đầy đủ kết quả cuối cùng.

Hiệu quả chính sách cần được đánh giá thông qua mức giảm phát thải, xu hướng nồng độ chất ô nhiễm và sự thay đổi mức độ phơi nhiễm của cộng đồng.

Ba là, bảo đảm tính liên tục, minh bạch và khả năng kiểm chứng của dữ liệu.

Việc đánh giá xu hướng chất lượng không khí phải dựa trên số liệu có phương pháp đo lường nhất quán, đồng thời tính đến biến động khí tượng và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả.

Như vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là tiếp tục hoàn thiện chính sách, mà còn là nâng cao năng lực tổ chức thực hiện, giám sát và đánh giá hiệu quả chính sách trên cơ sở khoa học.

4. Kiểm soát nguồn phát thải – trọng tâm của giải pháp căn cơ

Từ kết quả nhận diện nguồn ô nhiễm và yêu cầu thực thi chính sách, có thể khẳng định kiểm soát phát thải tại nguồn phải là trọng tâm của các giải pháp dài hạn.

Một số biện pháp như quét hút bụi, rửa đường, vệ sinh công trường và xử lý những điểm ô nhiễm có ý nghĩa trong quản lý môi trường đô thị.

Tuy nhiên, cần phân biệt hiệu quả của các biện pháp này với nhiệm vụ kiểm soát PM2.5 trên phạm vi toàn thành phố.

Vệ sinh đường phố có thể góp phần hạn chế bụi tái phát tán tại những khu vực nhất định, nhưng không thể thay thế việc giảm khí thải động cơ, phát thải công nghiệp và các chất tiền chất hình thành bụi thứ cấp.

Vì vậy, các nhóm giải pháp cần được triển khai theo những ưu tiên cụ thể.

Đối với giao thông, cần tiếp tục phát triển vận tải công cộng, nâng cao khả năng kết nối giữa các loại hình giao thông và thúc đẩy chuyển đổi sang phương tiện sử dụng năng lượng sạch.

Việc triển khai vùng phát thải thấp cần có lộ trình phù hợp, gắn với phát triển hạ tầng giao thông thay thế và cơ chế hỗ trợ những nhóm chịu tác động.

Đối với công nghiệp, cần tăng cường kiểm soát phát thải tại nguồn, thúc đẩy áp dụng công nghệ sạch, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và thực hiện nghiêm các quy chuẩn môi trường.

Cần chú trọng những nhóm cơ sở có mức phát thải đáng kể, trên cơ sở kiểm kê và đánh giá khoa học.

Đối với nông nghiệp và khu vực dân sinh, cần kiểm soát hoạt động đốt chất thải, đốt phụ phẩm ngoài trời không đúng quy định; thúc đẩy tái sử dụng phụ phẩm và giảm sử dụng nhiên liệu gây ô nhiễm.

Đồng thời, cần quan tâm đến các nguồn phát thải amoniac liên quan đến chăn nuôi và sử dụng phân bón, bởi đây là một trong những yếu tố góp phần hình thành bụi thứ cấp.

Đối với xây dựng, cần thực hiện nghiêm các biện pháp che chắn công trường, kiểm soát bụi, vận chuyển vật liệu và vệ sinh phương tiện.

Tuy nhiên, hiệu quả của từng nhóm biện pháp cần được đánh giá dựa trên đặc điểm nguồn phát thải và mức độ đóng góp thực tế.

Một nguyên tắc quan trọng là không phân bổ nguồn lực chỉ theo mức độ dễ nhận thấy của nguồn ô nhiễm, mà phải căn cứ vào tác động thực tế và hiệu quả giảm phát thải có thể đạt được.

Mỗi nhóm giải pháp cần có mục tiêu, lộ trình, trách nhiệm thực hiện và chỉ số đánh giá rõ ràng.

5. Đổi mới quản trị chất lượng không khí: Từ phối hợp liên vùng đến hiệu quả thực chất

Một trong những yêu cầu quan trọng để giải quyết căn cơ ô nhiễm không khí tại Hà Nội là đổi mới mô hình quản trị theo hướng liên vùng, khoa học, minh bạch và lấy kết quả cải thiện môi trường làm thước đo.

Ô nhiễm không khí không bị giới hạn bởi ranh giới hành chính. Các chất ô nhiễm có thể phát sinh từ nhiều địa phương và được vận chuyển trong khí quyển dưới tác động của điều kiện khí tượng.

Kết quả nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới về sự đóng góp của các nguồn ngoài địa bàn Hà Nội cho thấy cơ sở khoa học của yêu cầu phối hợp liên vùng.

Vì vậy, những giải pháp chỉ triển khai trong phạm vi thành phố, dù cần thiết, vẫn khó phát huy đầy đủ hiệu quả nếu thiếu sự phối hợp với các địa phương liên quan.

Trước hết, cần tăng cường cơ chế phối hợp liên vùng trong kiểm soát ô nhiễm không khí.

Trọng tâm là chia sẻ dữ liệu quan trắc, kiểm kê phát thải, xác định những nguồn ô nhiễm có tác động liên vùng và thống nhất các ưu tiên kiểm soát.

Cơ chế phối hợp cần xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, địa phương và phương thức giám sát kết quả thực hiện.

Đây là yêu cầu có cơ sở thực tiễn, đồng thời phù hợp với định hướng quản lý chất lượng không khí theo vùng được thể hiện trong Kế hoạch hành động quốc gia giai đoạn 2026–2030.

Thứ hai, cần chuyển mạnh từ quản lý theo hoạt động sang quản trị dựa trên kết quả.

Hiệu quả của các chương trình kiểm soát ô nhiễm không chỉ được đánh giá bằng số cuộc kiểm tra, số phương tiện chuyển đổi hay số công trình được giám sát.

Quan trọng hơn là mức giảm phát thải thực tế, sự cải thiện chất lượng không khí và khả năng giảm phơi nhiễm của cộng đồng.

Việc đánh giá cần sử dụng các phương pháp khoa học phù hợp để phân biệt tác động của chính sách với biến động do điều kiện khí tượng hoặc các yếu tố khách quan khác.

Thứ ba, cần nâng cao chất lượng hệ thống dữ liệu và năng lực dự báo.

Cần tiếp tục hoàn thiện mạng lưới quan trắc, kiểm kê phát thải và cơ sở dữ liệu môi trường; tăng cường ứng dụng công nghệ số trong theo dõi, dự báo và cảnh báo ô nhiễm.

Đặc biệt, cần bảo đảm tính nhất quán của phương pháp đo lường, chất lượng dữ liệu và khả năng so sánh kết quả qua các thời kỳ.

Công khai thông tin chất lượng không khí theo phương thức dễ tiếp cận sẽ giúp người dân chủ động áp dụng các biện pháp bảo vệ sức khỏe phù hợp.

Thứ tư, cần tăng cường trách nhiệm giải trình và sự tham gia của xã hội.

Các cơ quan nghiên cứu, nhà khoa học, tổ chức xã hội và cộng đồng cần được tạo điều kiện tham gia giám sát, phản biện và đánh giá hiệu quả chính sách.

Đối với những chương trình kiểm soát ô nhiễm có quy mô lớn, có thể nghiên cứu cơ chế đánh giá độc lập nhằm nâng cao tính khách quan và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Như vậy, đổi mới quản trị chất lượng không khí không chỉ là mở rộng phạm vi phối hợp giữa các địa phương, mà còn là đổi mới phương thức điều hành, tổ chức thực hiện và đánh giá chính sách.

Khi ô nhiễm mang tính liên vùng, quản trị phải có khả năng điều phối liên vùng; khi mục tiêu là bảo vệ sức khỏe cộng đồng, hiệu quả quản trị phải được đo bằng những cải thiện môi trường thực chất.

6. Bảo đảm công bằng xã hội trong quá trình chuyển đổi xanh

Kiểm soát ô nhiễm không khí không chỉ là vấn đề kỹ thuật và quản lý, mà còn liên quan trực tiếp đến lợi ích kinh tế và đời sống của người dân.

Việc hạn chế phương tiện phát thải cao, chuyển đổi công nghệ sản xuất hoặc thay đổi phương thức sử dụng năng lượng đều có thể phát sinh chi phí.

Nếu thiếu lộ trình và cơ chế hỗ trợ phù hợp, những nhóm có thu nhập thấp, người lao động sử dụng phương tiện cá nhân để mưu sinh và các cơ sở sản xuất nhỏ có thể chịu tác động lớn hơn.

Vì vậy, chính sách môi trường cần được thiết kế đồng thời với các giải pháp bảo đảm an sinh và hỗ trợ chuyển đổi.

Đối với giao thông, việc từng bước hạn chế phương tiện phát thải cao cần gắn với phát triển vận tải công cộng thuận tiện, có khả năng tiếp cận và chi phí phù hợp.

Đối với doanh nghiệp và cơ sở sản xuất nhỏ, cần nghiên cứu cơ chế khuyến khích đổi mới công nghệ, sử dụng năng lượng sạch và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Đối với khu vực nông nghiệp, các biện pháp hạn chế đốt phụ phẩm cần đi kèm giải pháp thu gom, tái sử dụng hoặc xử lý có tính khả thi về kinh tế.

Một yêu cầu quan trọng khác là thực hiện nguyên tắc chủ thể gây ô nhiễm phải có trách nhiệm đối với những chi phí môi trường do hoạt động của mình tạo ra, phù hợp với quy định pháp luật.

Cần tránh cách tiếp cận đặt phần lớn trách nhiệm bảo vệ môi trường lên vai người dân, trong khi các nguồn phát thải lớn chưa được kiểm soát tương xứng.

Chuyển đổi xanh chỉ có thể bền vững khi hiệu quả môi trường được kết hợp hài hòa với hiệu quả kinh tế và công bằng xã hội.

Đây cũng là điều kiện để tạo sự đồng thuận, huy động sự tham gia lâu dài của cộng đồng và doanh nghiệp trong thực hiện chính sách.

7. Từ bài toán ô nhiễm không khí Hà Nội đến yêu cầu phát triển bền vững

Ô nhiễm không khí Hà Nội phản ánh một thách thức rộng hơn của quá trình phát triển đô thị tại Việt Nam: làm thế nào để duy trì tăng trưởng kinh tế, phát triển hạ tầng và nâng cao đời sống nhân dân mà không làm gia tăng những tổn thất về môi trường và sức khỏe.

Giải quyết vấn đề này đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, kết hợp giữa chính sách môi trường, quy hoạch đô thị, đổi mới công nghệ, quản trị xã hội và sự tham gia của cộng đồng.

Đối với Hà Nội, cải thiện chất lượng không khí cần được coi là một tiêu chí quan trọng của chất lượng tăng trưởng và hiệu quả quản lý đô thị.

Đối với các địa phương khác, những bài học về nhận diện nguồn phát thải, quản lý liên vùng, công khai dữ liệu và bảo đảm công bằng trong chuyển đổi xanh có giá trị tham khảo thiết thực.

Ở bình diện rộng hơn, bảo vệ môi trường sống là một bộ phận không thể tách rời của phát triển bền vững, gắn với sức khỏe, quyền lợi chính đáng của người dân và trách nhiệm đối với các thế hệ tương lai.

Kinh nghiệm nghiên cứu và thực tiễn quản lý cho thấy không thể giải quyết hiệu quả ô nhiễm không khí bằng những biện pháp đơn lẻ hoặc chỉ tập trung xử lý biểu hiện bên ngoài.

Cần một chiến lược dài hạn, dựa trên cơ sở khoa học, được tổ chức thực hiện đồng bộ và có cơ chế đánh giá kết quả minh bạch.

Vấn đề quyết định không chỉ là Hà Nội triển khai bao nhiêu biện pháp kiểm soát ô nhiễm, mà là những biện pháp ấy có thực sự làm giảm phát thải, cải thiện chất lượng không khí và bảo vệ sức khỏe cộng đồng hay không.

Đó cũng là thước đo quan trọng của năng lực quản trị môi trường và chất lượng phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

ThS. Nguyễn Mạnh Hiền, Website VPDC
 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Thủ tướng Chính phủ (2025). Quyết định số 2530/QĐ-TTg ngày 19/11/2025, phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045.

[2] Cổng Thông tin điện tử Chính phủ (19/3/2026). Kiểm soát ô nhiễm không khí tại Hà Nội: Hoàn thiện thể chế, thúc đẩy hành động đồng bộ.

[3] Ngân hàng Thế giới (World Bank). Báo cáo nghiên cứu về quản lý chất lượng không khí tại Hà Nội và khu vực liên quan, trong đó có phân tích phân định nguồn đóng góp PM2.5 bằng mô hình GAINS, tài liệu mã P164422.

[4] Ngân hàng Thế giới (2020). Pollution Management and Environmental Health Annual Report 2020. Tài liệu cung cấp thông tin về quan trắc, nghiên cứu phân định nguồn PM2.5 và quản lý chất lượng không khí tại Hà Nội.

[5] Tổ chức Y tế thế giới (WHO, 2021). WHO Global Air Quality Guidelines: Particulate Matter (PM2.5 and PM10), Ozone, Nitrogen Dioxide, Sulfur Dioxide and Carbon Monoxide.