MỘT CHUYẾN THĂM VỚI NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG VÀ THÔNG ĐIỆP MỚI

Sáu ngày, ba điểm đến, một thông điệp xuyên suốt: Việt Nam đến châu Âu với tư thế mới không phải để nhận, mà để cùng kiến tạo, trong khi châu Âu không còn coi Việt Nam đơn thuần là công xưởng hay thị trường, mà là một mắt xích trong bài toán an ninh kinh tế của chính mình. Chuyến thăm cấp Nhà nước Đan Mạch, thăm chính thức Liên minh châu Âu (EU) và Vương quốc Bỉ của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm (19-24/10/2026) thực tế mang ý nghĩa vượt xa một chuyến công du thông thường.

Sáng 19/10, tại cung điện Amalienborg, Nhà vua Frederik X trao cho vị khách đến từ Hà Nội Huân chương Voi (Elefantordenen), huân chương lâu đời và cao quý nhất của Vương quốc Đan Mạch, có nguồn gốc từ giữa thế kỷ XV, vốn chủ yếu dành cho thành viên các hoàng gia và nguyên thủ quốc gia. Truyền thông Đan Mạch mô tả đây là "một cử chỉ đặc biệt", bởi lần này không có nghi thức trao đổi huân chương truyền thống giữa hai bên.

Ba ngày sau, tại Brussels, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen dành phần đáng kể của cuộc gặp để bàn về nguyên liệu thô thiết yếu, từ khai thác, chế biến bền vững đến đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Cũng chiều hôm đó, tại Antwerp-Bruges, cảng biển lớn thứ hai châu Âu, Tổng công ty Hàng hải Việt Nam (VIMC) ký thỏa thuận thiết lập khuôn khổ hợp tác toàn diện với Cảng về hàng hải, cảng biển và logistics.

Huân chương Voi, đất hiếm và cảng Antwerp, ba hình ảnh tưởng rời rạc ấy thực ra là ba lát cắt của cùng một câu chuyện: Niềm tin chính trị ở tầm cao nhất, lợi ích chiến lược về tài nguyên và công nghệ, và sự kết nối vật chất giữa hai đầu lục địa Á - Âu. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy quan hệ Việt Nam - châu Âu đang chuyển từ chiều rộng sang chiều sâu, từ thương mại sang chiến lược.

Những điều đặc biệt "lần đầu tiên"

Ngoại giao thường được đo bằng những cái "đầu tiên” đặc biệt, thứ trong chuyến đi này có khá nhiều. Đây là chuyến thăm cấp Nhà nước đầu tiên tới Đan Mạch của một Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam mà theo truyền thông Đan Mạch, đây là lần đầu tiên sau gần hai năm Hoàng gia nước này chủ trì một chuyến thăm cấp Nhà nước, trong đó vị khách đến từ Việt Nam được đón tiếp với sự nồng hậu hiếm có với rất nhiều biệt đãi, thể hiện sự trọng thị vượt ngoài thông lệ lễ tân thông thường của Hoàng gia Đan Mạch.

Nhưng điều đáng nói hơn là thực chất: Diễn ra đúng dịp kỷ niệm 55 năm thiết lập quan hệ ngoại giao (25/11/1971), hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện, khuôn khổ cao nhất trong hệ thống đối tác của Việt Nam. Đan Mạch trở thành Đối tác chiến lược toàn diện đầu tiên của Việt Nam ở Bắc Âu và thứ hai trong EU, sau Pháp. Không chỉ vậy, điều đáng chú ý hơn nữa còn là nhịp độ hiếm thấy: Hai nước ký kết Đối tác toàn diện năm 2013, Đối tác chiến lược xanh năm 2023, và chỉ ba năm sau, tháng 10/2026 này đã lên nấc thang cao nhất là Đối tác chiến lược toàn diện.

Một quốc gia Bắc Âu chừng 6 triệu dân, nổi tiếng thận trọng, không đi nhanh như vậy nếu thiếu một tính toán dài hạn. Chính Thủ tướng Mette Frederiksen đã tự nói ra tính toán ấy: Trong thông cáo của Văn phòng Thủ tướng Đan Mạch, bà cho rằng một thế giới khó lường đòi hỏi những quan hệ đối tác vững chắc, cho cả Đan Mạch lẫn EU; rằng hai nước cùng chia sẻ sự tôn trọng chủ quyền quốc gia và thương mại dựa trên luật lệ, những nguyên tắc đang bị thách thức.

Chuyến đi cũng nằm trong một nhịp châu Âu dồn dập hiếm thấy. Chỉ một ngày trước khi đoàn lên đường, Việt Nam và Khối Thương mại tự do châu Âu (EFTA) ký Hiệp định Thương mại tự do sau 14 năm đàm phán với sự có mặt của Tổng thống Thụy Sĩ và Thủ tướng Liechtenstein. Với EU, Việt Nam đã là nước ASEAN đầu tiên được nâng lên Đối tác chiến lược toàn diện từ tháng 1/2026. Chuyến thăm Brussels lần này, chưa đầy 9 tháng sau, là để đưa khuôn khổ ấy vào vận hành trên thực tế.

Khi châu Âu cần Việt Nam

Nếu Copenhagen chủ yếu là câu chuyện về niềm tin, thì có lẽ Brussels lại là câu chuyện về lợi ích chiến lược. Một tuần trước chuyến thăm, hãng Reuters tiết lộ một tài liệu nội bộ cho thấy EU muốn tăng cường quan hệ với Việt Nam về khoáng sản thiết yếu, nhằm "bổ sung một lựa chọn thay thế Trung Quốc" sau khi các biện pháp hạn chế xuất khẩu năm trước làm gián đoạn chuỗi cung ứng châu Âu. Tài liệu nhấn mạnh trữ lượng dồi dào của Việt Nam về đất hiếm và vonfram, gắn thẳng nhu cầu này với yêu cầu tái vũ trang và giảm thiểu rủi ro của châu Âu. Cũng theo Reuters, Việt Nam chưa nằm trong nhóm 16 đối tác chiến lược về nguyên liệu thô của EU, và chính điều đó khiến các quan chức châu Âu lo ngại bị những đối tác khác đi trước. Trước chuyến thăm đúng mười ngày, Uỷ ban châu Âu cũng đã đưa Việt Nam ra khỏi danh sách đen về thuế.

Theo Thông cáo báo chí chung ngày 22/10, hai bên nhất trí hướng tới phát triển hợp tác về nguyên liệu thô thiết yếu, song song với thúc đẩy đầu tư qua sáng kiến Cửa ngõ toàn cầu (Global Gateway) và Quan hệ đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP). Bà von der Leyen đã mời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam phát biểu tại Diễn đàn Global Gateway lần thứ ba vào tháng 6/2027, một lời mời cho thấy EU coi trọng và đặt Việt Nam vào trung tâm chiến lược đầu tư hạ tầng toàn cầu của mình.

Điểm mới thứ hai, ít được chú ý hơn nhưng không kém quan trọng, là lĩnh vực quốc phòng - an ninh. Thông cáo chung ghi nhận tiềm năng hợp tác quốc phòng - an ninh, đánh giá cao Đối thoại quốc phòng - an ninh Việt Nam - EU cùng các khuôn khổ về an ninh hàng hải, an ninh mạng và quản lý khủng hoảng, đồng thời đặt quan hệ song phương trong Chiến lược hợp tác Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của EU. Việc trong thành phần đoàn có cả Bộ trưởng Quốc phòng và Bộ trưởng Công an cho thấy Hà Nội đặt sự coi trọng lớn vào lĩnh vực hợp tác này.

Như vậy, có thể thấy là đối với EU hiện nay, Việt Nam nay không còn chỉ là nơi châu Âu mua giày dép, điện thoại, mà đang trở thành một mắt xích trong bài toán an ninh kinh tế của chính châu Âu. Với Việt Nam, đó là một vị thế đàm phán chưa từng có. Đáng chú ý, theo Reuters, tài liệu của EU khuyến nghị ưu tiên hỗ trợ khâu chế biến của Việt Nam, bước chuyển thể hiện EU đã có sự quan tâm đáp ứng cụ thể hơn mong muốn của Hà Nội là không dừng ở xuất khẩu nguyên liệu thô đặc biệt, mà phải tiến đến làm chủ chế biến sâu và công nghệ.

Từ "đầu tư tại Việt Nam" đến "đầu tư cùng Việt Nam"

Nếu châu Âu có tính toán mới đối với Việt Nam, thì Hà Nội đến đến Brussels cũng với một tư thế mới. Thông điệp được phía Việt Nam nhắc đi nhắc lại nhiều nhất trong chuyến thăm Đan Mạch, tại Diễn đàn doanh nghiệp Việt Nam - Đan Mạch do Liên đoàn Công nghiệp Đan Mạch (DI) tổ chức, là lời đề nghị doanh nghiệp Đan Mạch chuyển từ "đầu tư tại Việt Nam" sang "đầu tư cùng Việt Nam", từ "sản xuất tại Việt Nam" sang "nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chế tạo tại Việt Nam".

Đó không phải khẩu hiệu, mà phản ánh một sự thay đổi thật sự. Tờ Copenhagen Post, trong bài viết nhân 55 năm quan hệ, khái quát bằng một hình ảnh: Đan Mạch từng là nhà tài trợ phát triển cho Việt Nam, còn hôm nay doanh nghiệp Đan Mạch đến Việt Nam để xây nhà máy. Theo tính toán của DI, doanh nghiệp Đan Mạch đã đầu tư khoảng 12 tỷ krone vào Việt Nam giai đoạn 2021-2025, với khoảng 150 doanh nghiệp đang hoạt động. DI gọi việc nâng cấp quan hệ là một cột mốc quan trọng, có thể giúp tháo gỡ rào cản cho doanh nghiệp ở một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất châu Á.

Với EU, nền tảng cũng đã đủ dày: Sau 6 năm thực thi EVFTA, kim ngạch hai chiều năm 2025 đạt hơn 73,8 tỷ USD, và 6 tháng đầu năm 2026 tiếp tục tăng 16,3%. Nhưng tại tọa đàm với lãnh đạo các doanh nghiệp hàng đầu châu Âu và Bỉ ở Brussels, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh hợp tác không thể chỉ dừng ở mở rộng quy mô, mà phải nâng chất lượng, tăng hàm lượng công nghệ, nâng chuẩn phát triển và vị thế của doanh nghiệp hai bên trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Lịch trình chuyến thăm tự nó cũng đã nói lên tất cả. Ở Copenhagen, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam đến thăm Viện Niels Bohr, một cái nôi của vật lý hiện đại với nhiều lĩnh vực mũi nhọn, đặc biệt là về lượng tử; và cùng Nhà vua đi tàu ra dự án bán đảo nhân tạo Lynetteholm, công trình vừa chống nước dâng do bão vừa tạo ra một khu đô thị mới. Nhận xét của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước rằng một dự án thích ứng biến đổi khí hậu có thể đồng thời mở ra không gian phát triển mới gợi liên tưởng trực tiếp tới TPHCM và Đồng bằng sông Cửu Long. Đáng chú ý, khoa học cơ bản, chuyển đổi xanh, thích ứng khí hậu, đó chính là những trụ cột của mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo mà Việt Nam theo đuổi, đặc biệt là chuyển đổi xanh, điều được chính Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nói rõ đây không phải chỉ là để bảo vệ môi trường như trước đây vẫn quan niệm, mà là một động lực phát triển mới.

Bỉ: cửa ngõ, "thị trường thử nghiệm" và nhân tình

Nếu Đan Mạch là đối tác của niềm tin và chuyển đổi xanh, EU là đối tác chiến lược, thì Bỉ có thể coi là đang đóng vai một cửa ngõ. Bỉ là đối tác thương mại lớn thứ sáu của Việt Nam trong EU, còn Việt Nam là đối tác thương mại lớn nhất của Bỉ trong ASEAN; kim ngạch hai chiều năm 2025 đạt 4,36 tỷ USD. Antwerp-Bruges nối thẳng vào mạng lưới đường sắt, đường thủy nội địa và đường bộ dẫn tới phần lớn thị trường tiêu dùng của lục địa.

Đại sứ Bỉ tại Việt Nam Pieter Leenknegt đã nói Bỉ không chỉ là cửa ngõ vào châu Âu, mà còn là thị trường thử nghiệm cho những sản phẩm muốn chinh phục châu Âu. Ghép với vai trò cửa ngõ ASEAN của Việt Nam nhờ mạng lưới FTA dày đặc, thỏa thuận giữa VIMC và cảng Antwerp-Bruges có giá trị vượt ra ngoài một văn bản hợp tác doanh nghiệp; nó phác thảo một hành lang logistics nối hai khối thị trường hơn 1 tỷ dân.

Chuyến thăm Bỉ lần này của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam diễn ra chỉ 18 tháng sau chuyến thăm cấp Nhà nước của Nhà vua Philippe và Hoàng hậu Mathilde (4/2025), lần thứ hai trong hơn một năm hai nước có tiếp xúc ở cấp cao nhất. Ngày 5/10/2023, Hạ viện Bỉ trở thành cơ quan lập pháp đầu tiên trên thế giới thông qua nghị quyết kêu gọi hỗ trợ nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam và ngay trước chuyến thăm, chính cơ quan này cũng đã bỏ phiếu thông qua Hiệp định Bảo hộ đầu tư (EVIPA). Ngoài ra, Brussels còn là thủ đô của EU, gắn chặt quan hệ với Bỉ cũng là cách để Việt Nam có thêm một tiếng nói ủng hộ trong các quyết định của Liên minh này, trước mắt là nhằm làm cho EVIPA sớm chính thức có hiệu lực.

Phép thử thực sự sẽ bắt đầu sau chuyến đi

Thực tế là vẫn có một số tờ báo ở châu Âu còn có những tiếng nói có phần khác với dòng chảy chủ đạo nêu trên. Ở Copenhagen, một số tờ báo và tổ chức phi chính phủ đặt câu hỏi về nhân quyền, thậm chí về việc dành cho vị khách cấp cao đến từ Việt Nam những “biệt đãi” hiếm có như vậy. Đó là đặc thù của báo chí châu Âu, và không ai nên ngạc nhiên về điều đó. Nhưng nếu xem xét một cách toàn diện và đầy đủ, ngay cả những tiếng nói gai góc nhất cũng không phủ nhận logic chiến lược của chuyến thăm. Nhật báo Information, trong một bài xã luận mang tính phê phán, vẫn thừa nhận Đan Mạch có những lý do xác đáng để thắt chặt quan hệ với Việt Nam. Ngoại trưởng Lars Løkke Rasmussen, khi trả lời đài TV 2, đã ghi nhận bước phát triển của Việt Nam và sự cải thiện các quyền kinh tế - xã hội, đồng thời thẳng thắn nói còn những vấn đề hai bên nhìn nhận khác nhau.

Điều quan trọng là không bên nào né tránh những khác biệt. Thông cáo chung Việt Nam - EU tái khẳng định cam kết thúc đẩy và bảo vệ quyền con người thông qua cơ chế đối thoại song phương chuyên trách. Khác biệt được đặt lên bàn đối thoại, trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và thể chế chính trị của nhau, thay vì trở thành rào cản cho những lợi ích chung lớn hơn nhiều. Với Việt Nam, đó cũng là thực tế cho thấy hình ảnh quốc gia của mình ở châu Âu ngày càng tăng cao được định hình không chỉ bằng những con số tăng trưởng, mà còn bằng sự chủ động, cởi mở trong đối thoại và thông tin đa chiều.

Chuyến thăm đã kết thúc đặc biệt thành công, nhưng như chính các bên nhiều lần nhấn mạnh, giá trị của chuyến đi sẽ được đo bằng khả năng biến cam kết thành kết quả. Ít nhất bốn phép thử đang chờ phía trước.

Thứ nhất, EVIPA: Hiệp định Bảo hộ Đầu tư Việt Nam – Liên minh châu Âu ký từ tháng 6 năm 2019, Quốc hội Việt Nam đã phê chuẩn ngay sau đó nhưng đến nay vẫn còn phải chờ một số nước thành viên EU còn lại, trong đó có Pháp, phê chuẩn để chính thức có hiệu lực. Lời kêu gọi phê chuẩn nhanh chóng hiệp định này trong Thông cáo chung là cần thiết cho thấy đang có những nỗ lực vận động bền bỉ ở từng thủ đô, từng nghị viện các nước thành viên để EVIPA sẽ sớm có hiệu lực và phát huy tác dụng như kỳ vọng.

Thứ hai, "thẻ vàng" IUU: Ngày 23/10/2017, Ủy ban châu Âu rút thẻ vàng với thủy sản khai thác của Việt Nam do những vi phạm trong cách thức và vùng khai thác hải hải; đến nay đã tròn chín năm nhưng vẫn chưa được gỡ dù phía Việt Nam đã quyết liệt khắc phục rất nhiều. Lần này, hai bên cam kết thúc đẩy sớm gỡ cảnh báo, và trên tinh thần đó, hy vọng là với những chuyển biến trên thực địa các vùng biển Việt Nam như Chính phủ Việt Nam đã quyết liệt chỉ đạo những năm gần đây, những đáp ứng thực tế cuối cùng các yêu cầu của EU trên từng con tàu, từng cảng cá trên các vùng biển từ Bắc tới Nam của Việt Nam sẽ sớm chấm dứt trang buồn này.

Thứ ba, những khoáng sản thiết yếu cho sản xuất công nghiệp: Đây là cơ hội lớn nhưng cũng là lĩnh vực phức tạp về công nghệ và nhạy cảm về môi trường và xã hội. Việt Nam cần kiên định với yêu cầu chuyển giao công nghệ chế biến sâu và chuẩn mực môi trường cao, để tài nguyên trở thành nấc thang đi lên chuỗi giá trị, chứ không lặp lại mô hình xuất khẩu thô là chủ yếu như lâu nay.

Thứ tư, và quan trọng nhất, là môi trường đầu tư trong nước: Chỉ số niềm tin kinh doanh của EuroCham (BCI) quý III/2026 vẫn ở mức cao 78,3 điểm, nhưng doanh nghiệp châu Âu cũng nói rõ họ chờ quyết tâm chính sách được chuyển thành thủ tục nhanh hơn và kết quả dễ dự báo hơn, điều mà không một hiệp định hay cam kết chính trị nào có thể thay thế được.

Thay cho lời kết

Huân chương Voi có lịch sử hơn năm thế kỷ và cao quý nhất của Hoàng gia Đan Mạch, vốn chủ yếu dành cho nguyên thủ quốc gia và thành viên hoàng gia, đã được trao cho người đứng đầu Đảng và Nhà nước Việt Nam. Cảng Antwerp đã là đầu mối thương mại của châu Âu từ thời Phục hưng. Còn khoáng sản thiết yếu là nguyên liệu sống còn của các ngành công nghệ cao trong thế kỷ XXI. Trong sáu ngày, chuyến công du của Tổng Bí thư, Chủ tịch Việt Nam Tô Lâm đã nối ba lớp thời gian ấy vào cùng một câu chuyện.

Nửa thế kỷ trước, Việt Nam nhìn châu Âu như nguồn viện trợ và sự ủng hộ quý giá. Hôm nay, châu Âu nhìn Việt Nam như một đối tác mà chính họ cần trong một thế giới nhiều biến động. Sự thay đổi, thậm chí là “đảo chiều” ấy không tự nhiên mà có. Nó là thành quả của bốn thập niên Đổi mới và một đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa nhất quán của Đảng và Nhà nước Việt Nam.

Chuyến thăm đã bước đầu định hình đường hướng quan hệ hợp tác mới cần thiết giữa những đối tác chiến lược mới giữa Việt Nam với EU nói chung và với Đan Mạch và Bỉ nói riêng trong bối cảnh thế giới đang đổi thay buộc tất cả phải tìm cách thích ứng để tồn tại và tiếp tục phát triển. Những thoả thuận cụ thể đạt được trong chuyến thăm đáp ứng những yêu cầu cấp bách của công cuộc phát triển hiện nay của cả Việt Nam và Liên minh châu Âu. Chuyến đi hết sức thành công đã khép lại ở Brussels, nhưng với chúng ta, hiệu quả quả thực sự của chuyến đi sẽ được kiểm chứng ở thủ đô Hà Nội và mọi miền trên đất nước Việt Nam, ở các hầm mỏ, khu công nghiệp, bến cảng và phòng thí nghiệm…, nơi những cam kết trên giấy phải hóa thành nhà máy, dòng vốn và tri thức tạo ra những sản phẩm có giá trị cao và được thế giới tin dùng.

Ngô Tiến Long, UVBCH Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam

Các tài liệu tham khảo:

MỘT CHUYẾN THĂM VỚI NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG VÀ THÔNG ĐIỆP MỚI

Hộ chiếu Việt Nam xếp hạng 89: Chúng ta cần làm gì để nâng hạng?

MỘT CHUYẾN THĂM VỚI NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG VÀ THÔNG ĐIỆP MỚI

BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI Ở VIỆT NAM: CHÍNH SÁCH VÀ THỰC TIỄN

VIỆT NAM – EU: TỪ ĐỐI TÁC CHIẾN LƯỢC TOÀN DIỆN ĐẾN NHỮNG BƯỚC HỢP TÁC THỰC CHẤT

NÂNG CAO NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG: ĐỘNG LỰC CỦA MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG MỚI

THÍCH ỨNG KHÍ HẬU: THƯỚC ĐO HIỆU QUẢ