VIỆT NAM – NHẬT BẢN: TỪ LÒNG TIN VÀ TÌNH HỮU NGHỊ ĐẾN HỢP TÁC CÙNG KIẾN TẠO

Lòng tin được vun đắp qua những chặng đường lịch sử

Có những cơ duyên trong quan hệ quốc tế không thể lý giải chỉ bằng lợi ích hay địa chính trị. Với tôi, quan hệ Việt Nam – Nhật Bản là một cơ duyên như vậy. Trong hơn ba năm rưỡi công tác tại Nhật Bản, tôi có dịp cảm nhận sâu sắc tinh thần kỷ luật, sự tận tâm, thái độ tôn trọng con người và đặc biệt là sự chân thành trong tình bạn của người Nhật.

Quan hệ hai nước từng đi qua những giai đoạn lịch sử khó khăn, nhưng cả hai dân tộc đã lựa chọn vượt qua quá khứ, hướng về tương lai bằng sự thấu hiểu và tin cậy. Lòng tin không tự nhiên mà có. Nó được bồi đắp bằng những việc làm cụ thể, bằng việc giữ lời hứa và sự có mặt đúng lúc khi bạn bè gặp khó khăn.

Năm 1992, khi Việt Nam còn nhiều khó khăn, Nhật Bản nối lại viện trợ phát triển chính thức (ODA) cho Việt Nam. Qua hơn ba thập niên, nguồn hỗ trợ này góp phần hình thành nhiều công trình quan trọng như cầu Nhật Tân, Nhà ga T2 Nội Bài và tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên. Giá trị của các công trình không chỉ nằm ở hạ tầng mà còn ở dấu ấn hợp tác và sự tin cậy lâu dài.

Các chuyến thăm cấp cao qua nhiều thời kỳ đã góp phần củng cố nền tảng chính trị của quan hệ song phương. Năm 2009, chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư đánh dấu việc hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược. Năm 2014, trong chuyến thăm cấp Nhà nước của Chủ tịch nước, quan hệ Việt Nam – Nhật Bản tiếp tục được nâng lên Đối tác chiến lược sâu rộng vì hòa bình và thịnh vượng ở châu Á. Năm 2023, nhân chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Chủ tịch nước Việt Nam, hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng tại châu Á và trên thế giới. Đây vừa là sự ghi nhận chặng đường đã qua, vừa đặt ra yêu cầu nâng tầm chất lượng hợp tác trong giai đoạn mới.

Tình cảm nhân dân – nền tảng bền vững của quan hệ hai nước

Nếu chính trị tạo khuôn khổ, kinh tế tạo động lực thì tình cảm giữa nhân dân chính là sức sống lâu bền của quan hệ Việt Nam – Nhật Bản. Cộng đồng đông đảo người Việt Nam sinh sống, học tập và làm việc tại Nhật Bản, cùng cộng đồng người Nhật tại Việt Nam, đang hằng ngày kết nối hai xã hội bằng lao động, học tập, văn hóa và những quan hệ gần gũi giữa con người với con người.

Tôi vẫn nhớ những cuộc gặp gỡ đầy xúc động sau thảm họa động đất, sóng thần tại Nhật Bản năm 2011. Khi đến thăm các địa phương bị ảnh hưởng, chúng tôi chuyển tới bạn bè Nhật Bản tình cảm sẻ chia của Chính phủ và nhân dân Việt Nam. Trong những thời điểm khó khăn như thế, sự quan tâm chân thành có ý nghĩa vượt ra ngoài mọi con số viện trợ. Khi Việt Nam chịu thiên tai, người dân Nhật Bản cũng đã nhiều lần chung tay hỗ trợ.

Những câu chuyện ấy nhắc chúng ta rằng quan hệ Việt – Nhật không chỉ là quan hệ giữa hai chính phủ, mà còn là mối quan hệ giữa hai dân tộc. Giao lưu thanh niên, giáo dục, hợp tác địa phương, hoạt động của các hội hữu nghị và các tổ chức nhân dân cần tiếp tục được coi trọng như những kênh tạo dựng sự hiểu biết và lòng tin qua các thế hệ.

Từ hợp tác bổ trợ sang cùng kiến tạo giá trị

Tình hữu nghị cần được gắn với lợi ích thiết thực để phát triển bền vững. Việt Nam và Nhật Bản có những thế mạnh bổ sung cho nhau: Việt Nam có thị trường năng động, nguồn nhân lực và tiềm năng phát triển; Nhật Bản có kinh nghiệm quản trị, công nghệ, vốn và hệ thống sản xuất tiên tiến. Vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là mở rộng quy mô hợp tác, mà còn là nâng cao chất lượng liên kết giữa hai nền kinh tế.

Theo hướng đó, hợp tác cần từng bước vượt khỏi mô hình chủ yếu cung cấp vốn, tiếp nhận đầu tư hay chuyển giao công nghệ một chiều, để tiến tới cùng nghiên cứu, cùng đầu tư, cùng sản xuất, cùng phát triển nhân lực và cùng tham gia chuỗi giá trị khu vực, toàn cầu. Đó là tinh thần hợp tác cùng kiến tạo, trong đó mỗi bên đều phát huy vai trò chủ động và cùng chia sẻ thành quả.

Có thể ưu tiên một số hướng hợp tác có ý nghĩa lâu dài: ODA thế hệ mới gắn với hạ tầng chất lượng cao, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số; công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và đổi mới sáng tạo; năng lượng và sử dụng hiệu quả tài nguyên; nông nghiệp công nghệ cao, chế biến và bảo quản sau thu hoạch; đào tạo nguồn nhân lực có kỹ năng chuyên sâu.

Riêng trong nông nghiệp, tiềm năng hợp tác rất đáng chú ý. Việt Nam có điều kiện sản xuất và kinh nghiệm canh tác; Nhật Bản có thế mạnh về giống, công nghệ, quản lý chất lượng và chuỗi cung ứng. Kết hợp những lợi thế đó có thể giúp tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao, nâng cao thu nhập của người sản xuất và góp phần bảo đảm an ninh lương thực trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Trong lĩnh vực nhân lực, cần hướng mạnh hơn tới đào tạo kỹ sư, chuyên gia, nhà nghiên cứu và lao động kỹ thuật cao, đồng thời quan tâm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp và cải thiện điều kiện làm việc của người lao động Việt Nam tại Nhật Bản. Mục tiêu không chỉ là tạo thêm việc làm, mà còn là hình thành những thế hệ có khả năng cùng sáng tạo và dẫn dắt các lĩnh vực hợp tác mới.

Cùng vun đắp hòa bình, hữu nghị và phát triển bền vững

Hợp tác Việt Nam – Nhật Bản còn có ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ song phương. Hai nước cùng quan tâm tới môi trường hòa bình, ổn định, tôn trọng luật pháp quốc tế, thúc đẩy hợp tác và phát triển bền vững ở khu vực. Trong một thế giới nhiều biến động, lòng tin và khả năng đối thoại càng trở thành nguồn lực quan trọng.

Từ góc độ đối ngoại nhân dân, tôi cho rằng cần tăng cường kết nối giữa các hội hữu nghị, tổ chức xã hội, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cộng đồng người Việt Nam tại Nhật Bản. Những cuộc trao đổi học thuật, diễn đàn đối thoại, chương trình giao lưu thế hệ trẻ và sáng kiến hợp tác ở cấp địa phương có thể góp phần chuyển hóa tình cảm hữu nghị thành các kết quả cụ thể.

Nhìn lại chặng đường hơn 50 năm quan hệ ngoại giao, điều đáng quý nhất là hai nước đã kiên trì xây dựng lòng tin, biết trân trọng những khác biệt và tìm thấy lợi ích chung. Trong giai đoạn phát triển mới, nền tảng ấy cần được tiếp tục làm sâu sắc bằng những chương trình hợp tác thực chất, cân bằng và có tầm nhìn dài hạn.

Tôi tin rằng, khi lòng tin chính trị, tình cảm nhân dân và lợi ích phát triển cùng được vun đắp, Việt Nam và Nhật Bản có thể cùng kiến tạo một giai đoạn hợp tác sâu rộng hơn, đóng góp tích cực cho hạnh phúc của nhân dân hai nước, cũng như hòa bình và thịnh vượng chung của khu vực.

Đại sứ Đoàn Xuân Hưng

Nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao; nguyên Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản; Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam.